İnsülin Direnci Nedir ?- İlacı, Hesabı, Diyet ve Tedavisi

İnsülin Direnci çağımızın kanser ve kalp hastalıklarıyla beraber en büyük 3.sağlık sorunu haline geldi.

Bizim tıp öğrenciliği zamanımızda diyabet parmakla gösterilecek kadar az iken, günümüzde neredeyse en az bir tanıdığımız diyabet hastası. İleride diyabet’e dönüşme riski çok yüksek olan, yani bir nevi diyabet öncesi dönem de diyebileceğimiz insülin direncinin sıklığı ise çok vahim derecede.

Bu yazımızda şu meşhur “insülin direnci nedir, ilacı var mı, hesabı, diyeti, beslenme ve tedavisi nedir ? gibi soruları yanıtlayacağız.

İnsülin, pankreasın beta hücreleri tarafından üretilen bir hormondur. Bu hücreler, Langerhans adacıkları olarak bilinen küçük kümeler içinde pankreasın her tarafına dağılmıştır. Üretilen insülin kan dolaşımına salınır ve vücuda dağılır.

İnsülin, vücutta birçok eylemi olan önemli bir hormondur. İnsülin’in çoğu eylemi, karbonhidratların (şekerler ve nişastalar), lipidlerin (yağların) ve proteinlerin metabolizması‘na yöneliktir.

İnsülin aynı zamanda vücut hücrelerinin büyümeleri de dahil olmak üzere bazı işlevlerini düzenler. Vücudun glikozu enerji olarak kullanması için kritik öneme sahiptir.

İnsülin direnci (IR), vücuttaki hücrelerin insülin’in etkilerine karşı dirençli hale geldiği bir durumdur. Yani, verilen insülin miktarına normal tepki azalır. Sonuç olarak, insülin’in etkileri için daha yüksek insülin seviyesine ihtiyaç duyulur ve pankreas bu durumu daha fazla insülin üretmeye çalışarak telafi eder.

Bu direnç, vücudun kendi insülin’ine (endojen) yanıt olarak oluşabileceği gibi, insülin enjeksiyonla (dış kaynaklı) da oluşabilir.

Pankreas, yeterli insülin üretemediği için kan şekerinin yükselmeye başlamasına kadar giderek daha fazla insülin üretmeye çalışır.

İnsülin direnci, diyabet ve kalp hastalığının gelişimi için ciddi bir risk faktörüdür.

Tip 2 Diyabet Belirtileri ve Uyarı İşaretleri Nelerdir ?

Tip 2 diyabet semptomları genellikle siliktir,  ana semptom aşırı kilolu olmaktır.

Diğer semptomlar:

Sık idrara çıkma
Kilo alımı veya kaybı
Yorgunluk
Aşırı susuzluk hissi
İdrar kokusu (genellikle aseton kokar)
Çene, kasık veya koltukaltı derisinde koyu renklenmeler.

İnsülin Direncinin Belirtileri Nelerdir ?

İnsülin direncinin spesifik belirti ve semptomları yoktur. Yani insülin direnci şikayetlere bakılarak konulamaz, mutlaka kan testi yapılması gerekir.

İnsülin Direnci’nin Nedeni Nedir ?

İnsülin direnci için çeşitli nedenler vardır, genetik faktörler (kalıtsal bileşen) genellikle en önemlisidir.

Bazı ilaçlar insülin direncine katkıda bulunabilir.

Buna ek olarak, insülin direnci aşağıdaki durumlarda sık görülür:

Metabolik sendrom (aşırı kilo, yüksek kan basıncı ve kanda kolestrol ve trigliserid yüksekliği ile giden bir durumdur)
Obezite
Gebelik
Enfeksiyon veya şiddetli hastalık
Stres
Hareketsizlik
Steroid kullanımı.

İnsülin direncini kötüleştirebilecek diğer nedenler veya faktörler şunlardır:

Bazı ilaçlar
Yaşlılık
Uyku sorunları, özellikle uyku apnesi
Sigara içme.

İnsülin Direnci ve Diyabet Arasındaki İlişki Nedir ?

Tip 2 diabetes mellitus, yaşamın ilerleyen dönemlerinde veya herhangi bir yaşta obezite ile ortaya çıkan diyabet türüdür. İnsülin direnci tip 2 diyabet gelişiminden önceki bir safhadır, bazen yıllarca sürer.

Yüksek insülin seviyeleri genellikle santral obezite, kolesterol anormallikleri ve /veya hipertansiyon ile ilişkilidir. Bu hastalık süreçleri birlikte gerçekleştiğinde buna metabolik sendrom denir.

“Metabolik sendrom” ile ilgili ayrıntılı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.

İnsülin’in ana etkisi, vücudun özellikle kas ve yağ hücrelerinin kandaki glukozu almasını ve kullanmasını sağlamaktır. Bu, insülin’in kandaki glukoz seviyesini kontrol etmesinin de bir yoludur.

Pankreas yeterli insülin’i direnç nedeniyle artık üretemediğinde, kan şekeri yükselmeye başlar. Başlangıçta, bu yemek sonrası olurken (glukoz seviyelerinin en yüksek olduğu ve daha fazla insüline ihtiyaç duyulduğu dönemdir), zamanla açlık durumunda da (örneğin sabah uyanıldığında) olur. Kan şekeri belirli seviyelerin üzerinde anormal yükseldiğinde, tip 2 diyabet gelişmiş demektir.

Normal veya Yüksek İnsülin Seviyeleri Ne Anlama Gelir ?

Normal veya yüksek insülin düzeyleri için referans değerler, laboratuvara ve gerçekleştirilen test türüne göre değişir. İnsülin direnci ile birlikte, açlıkta insülin seviyesi yüksek ve açlık kan şekeri seviyesi normal veya yüksektir.

İnsülinoma gibi insülin üreten tümörler, Cushing sendromu, fruktoz veya galaktoz intoleransı da dahil olmak üzere, diğer tıbbi koşullarla da yüksek insülin seviyeleri görülebilir.

Hangi Tıbbi Koşullar İnsülin Direnci ile İlişkilidir ?

Metabolik sendrom, insülin direnci ile direkt ilişkilidir.

İnsülin direnci de aşağıdaki koşullara katkıda bulunabilir:

Tip 2 Diyabet

Yağlı Karaciğer

Yağlı karaciğer, insülin direnci ile kuvvetli bir şekilde ilişkilidir. Karaciğerdeki yağ birikimi, insülin direnci ile oluşan lipitlerin düzensiz kontrolünün bir göstergesidir.

Yağlı karaciğer hafif veya şiddetli olabilir. Yeni kanıtlar, yağlı karaciğerin karaciğer sirozuna ve muhtemelen karaciğer kanserine yol açtığını gösteriyor.

Ateroskleroz

Ateroskleroz, orta ve büyük damar duvarlarının progresif yani ilerleyici kalınlaşması ve sertleşmesi sürecidir. Ateroskleroz ile koroner arter hastalığı (angina ve kalp krizine yol açan), inme ve periferik vasküler hastalık oluşabilmektedir.

Ateroskleroz için diğer risk faktörleri ise şunlardır:

Yüksek “kötü” (LDL) kolesterol seviyeleri
Hipertansiyon
Sigara içmek
Diyabet
Ailede ateroskleroz öyküsü.

Akantozis Nigrikans

Cilt lezyonları

İnsülin direnci’nde artmış cilt lekeleri ve akantozis nigrikans görülebilir.

Akantozis nigrikans cildin, özellikle boyun, kol altı ve kasık gibi kıvrımlarda koyulaşması ve kalınlaşmasıdır. Bu durum doğrudan insülin direnciyle ilişkilidir, ancak kesin mekanizma net değildir.

Deri lekeleri  insülin direnci olan hastalarda daha sık görülür. Pürüzsüz ya da düzensiz görünebilir, çevreleyen deriden daha fazla et renginde veya koyu renkte olabilir ya da saplı et beni şeklinde görülebilir.

Polikistik over sendromu

Polikistik over sendromu menstrüel kadınları etkileyen yaygın bir hormonal problemdir. Erkek tipi kıllanma ki buna hirsutizm de denir, düzensiz adet görme veya görememe (amenore) ve obezite ile gider.

“Polikistik over sendromu” ile ilgili ayrıntılı bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.

Hiperandrojenizm

PCOS ile yumurtalıklar yüksek düzeyde testosteron hormonu üretebilir. Bu yüksek testosteron düzeyi, insülin direnci ile birlikte görülebilir.

Büyüme anormallikleri

Kandaki artmış insülin seviyeleri büyümeyi etkileyebilir. İnsülin büyümeyi destekleyen bir anabolik hormondur. Çocuklar akranlarından daha hızlı büyüyebilir. Bununla birlikte uzun boyluluk görülmez.

Yetişkinlerin çoğu, kaba özelliklere sahiptir ve daha büyük görünürler.

Kimler İnsülin Direnci Riski Altındadır ?

Aşağıdaki durumları olan kişilerde insülin direncine sahip olma veya geliştirme riski daha yüksektir:

Vücut kitle indeksi (BMI) 25 kg /m2’den fazla olan kilolu kimseler
Erkeklerde bel çevresinin 101 cm’den, kadınlarda 89 cm’den fazla olması
40 yaşın üstünde olma
Tip 2 diyabet, yüksek tansiyon veya ateoskleroz’lu yakın aile fertleri öyküsü olma

İnsülin Direnci Tedavisini Hangi Doktorlar Yapar ?

İnsülin direnci tedavisi, dahiliyeciler, endokrinologlar veya çocuk doktorları tarafından düzenlenebilir.

İnsülin Direnci Testi Nedir, Nasıl Yapılır ?

Ayrıntılı bir öykü alma, fizik muayene ve bireysel risk faktörlerine dayalı basit laboratuvar testleri yaparak insülin direncine sahip olma olasılığı olan bireyler tanımlanabilir.

Yapılması çok daha zor ama daha kesin sonuçlar veren testler olsa da, genel uygulamada, açlık kan şekeri ve insülin seviyeleri, genellikle insülin direncinin ve/veya diyabet’in olup olmadığını belirlemek için yeterlidir.

HOMA-IR dediğimiz bir formülle insülin direnci hesaplanabilir.

HOMA-IR testinde 10-12 saatlik açlık sonrası ölçülen insülin ve glukoz değerleri birbirleriyle çarpılır ve sonuç 405’e bölünür.

Ortalama 2.5 ve üstü değerlerde insülin direnci var kabul edilir.

“HOMA-IR” testini ayrıntılı olarak buradan okuyabilirsiniz.

İnsülin Direnci İyileşebilir mi ?

İnsülin direncinin yönetimi, yaşam tarzı değişiklikleri (diyet, egzersiz ve kilo verme) ve ilaçlarla yapılır.

İnsülin direnci iki şekilde yönetilebilir. Birincisi, insüline duyulan ihtiyaç azaltılabilir. İkincisi, hücrelerin insülin’e duyarlılığının arttırılmasıdır.

İnsülin Direnci İçin Özel Bir Diyet Var mı ?

Özellikle diyetteki karbonhidratları değiştirerek insülin ihtiyacı azaltılabilir.

Bazı karbonhidratlar diğerlerinden daha hızlı parçalanır ve emilir, bunlara glisemik indeksi yüksek karbonhidratlar denir. Bu karbonhidratlar kan şekeri seviyesini daha hızlı artırır ve kandaki glukoz seviyesini kontrol etmek için daha fazla insülin’e ihtiyaç duyulur.

Kan şekeri seviyelerini hızla yükselten yani yüksek glisemik indeksi olan karbonhidrat örnekleri arasında şunlar bulunur:

Rafine edilmiş şeker (meyve suyu veya kesme şeker gibi)
Beyaz ekmek
Mısır ve patates ürünleri (patates püresi, donut, mısır cipsi ve patates kızartması gibi)

Düşük glisemik indeksi olan gıdalara örnekler ise şunları içerir:

Yüksek lif içeriğine sahip gıdalar (tam tahıllı ekmek ve kahverengi pirinç gibi)
Nişastasız sebzeler (brokoli, yeşil fasulye, kuşkonmaz, havuç ve yeşillik gibi).

Bunlar kalorisinde ve toplam karbonhidratta düşüktür ve vitaminler ve lif içerirler.

Hangi Gıdalar Tip 2 Diyabet’i  Önlemeye Yardımcı Olur ?

Bunlar genellikle düşük glisemik indeks’li ve bol lifli gıdalardır;

Sebze ve meyveler
Yağsız veya az yağlı süt ürünleri (kalsiyum sağlamak ve kemik güçlendirmek için idealdirler. Yüksek yağlı gıdalar insülin direncini kötüleştirebileceğinden tam yağlı süt ürünlerinden kaçınılmalıdır.)
Tam tahıllı ürünler
Fındık, ceviz, badem
Somon, ringa balığı, uskumru veya sardalya gibi balıklar
Yağsız et veya fasulye.

İnsülin Direnci’ni Tedavi Etmek İçin Nasıl Egzersiz Yapılmalı ?

Kilo verdirsin veya verdirmesin aerobik egzersizin insülin’e hassasiyeti arttırdığı ve direncin önüne geçtiği birçok çalışmayla gösterilmiştir.

Bazı çalışmalar diyet ve egzersiz değişikliklerinin tip 2 diyabet gelişimini % 58 oranında azalttığını göstermiştir.

Aerobik Egzersiz Nedir ve Nasıl Yapılır ?

Aerobik egzersizler, uzun süreli ve orta şiddetli egzersizlerdir ve oksijen kullanarak vücut için gerekli olan enerjinin oluşturulmasını sağlar.

Aerobik sporlarda metabolizma hızı arttırılır ve dolaşım sistemine fayda da sağlanır. Yüzme, koşmak, bisiklete binmek, ip atlamak tipik aerobik egzersiz örnekleridir.

Bunlardan en ideali temiz ve mümkünse yeşillik bir alanda haftada en az 3 kez veya her gün hızlı tempoda yürüyüş yapmaktır.

Aerobik egzersizler sırasında 3-4 adımda 1 nefes alın ve yine 3-4 adımda 1 nefes verin. Böylece akciğer kapasitesi de gelişecektir.

İnsülin Direnci Tedavisinde Hangi İlaçlar Kullanılır ?

Metformin (Glukofaj), insülin direnci ve tip 2 diyabet tedavisinde kullanılan bir ilaçtır. Kan glukoz düzeylerini kontrol etmeye yardımcı olur.

Metformin karaciğerin kana glukoz bırakmasını önler ve kas ve yağ hücrelerinin insülin duyarlılığını arttırarak kandan daha fazla glukoz almalarını sağlar.

Metformin’in tip 2 diyabet gelişimini % 31 oranında düşürebildiği gösterilmiştir. Bununla birlikte, faydası diyet ve yoğun egzersiz kadar fazla değildir.

Metformin, uygun popülasyonda kullanıldığında oldukça güvenli bir ilaçtır.

Akarboz, yemekten sonra insülin talebini azaltan, bağırsaktan şeker emilimini yavaşlatan bir ilaçtır. Bir çalışmada akarboz’un tip 2 diyabet gelişimini % 25 oranında azaltabileceği gösterilmiştir.

İnsülin Direnci Önlenebilir mi ?

İnsülin direnci her zaman önlenemese de, sağlıklı beslenme, kilo verme ve düzenli egzersiz yapma ile riski azaltılabilir.

İnsülin Direnci Olan Bir Kişinin Prognozu Nedir ?

İnsülin direnci, insülin direncini tersine çevirmek için önlemler alınmadıkça, tip 2 diyabet gelişimi ile ilişkilidir.

Bu nedenle üstte saydığımız koruma yöntemleri ile kendinizi olası diyabet, kalp ve damar hastalıklarından korumaya çalışın.

 

Yorum Yaz - Soru Sor